Cursusmateriaal
burgerschap en filosofie S.O.

Getest cursusmateriaal voor de 2de en 3de Graad S.O. Voor wijsgerige stromingen, levensbeschouwelijke en sociaalwetenschappelijke vakken. Powerpointlessen met de inhoud van één boek als leidraad, aangevuld met audiovisueel materiaal en randliteratuur.

Dit pakket werkt a.d.h.v. een filosofie van de menselijke vrijheid aan de meeste VOET van de Stam én aan de VOET van de context Mentale gezondheid.

Binnen het thema ‘het goede leven’ zoemt het in op o.a. volgende onderwerpen:

  • Vrijheid en verantwoordelijkheid
  • De determinanten van ons gedrag
  • Empathie
  • Keuzebekwaamheid
  • De relatie tussen ethiek en politiek

Dit pakket behandelt de voornaamste politieke begrippen die een burger moet kennen, en werkt zo aan de VOET van de context Politiek-juridische samenleving.

Het zoemt in op o.a. volgende begrippen:

  • Grondwet
  • Parlement
  • Identiteit
  • Links & rechts
  • Tolerantie
  • Nationalisme
  • Kerk & staat
  • Vrede

Dit pakket werkt via de opbouw van een maatschappijbeeld aan de VOET van de contexten

  • Omgeving en duurzame ontwikkeling
  • Politiek-juridische samenleving
  • Socio-economische samenleving
  • Socioculturele samenleving

Binnen het thema mondialisering zoemt het in op o.a. volgende onderwerpen:

  • Armoede in de Derde Wereld
  • Ellende in het Westen
  • Oorlog in de wereld
  • Internationale instellingen
  • De ecologische problematiek
  • Alternatieve maatschappijvormen

Dit pakket (opgesteld voor het vak Wijsgerige Stromingen) behandelt de geschiedenis en voornaamste thema’s van de filosofie en werkt zo aan de meeste VOET van de contexten rond de samenleving, én intensief aan de VOET van Stam en Leren Leren.

Beschrijving van de aanpak bij deze lessen. Uit Jongeren worden wereldburgers (Ac. Press, 2014)

Wijsgerige Stromingen (…) heeft een zeer stevig leerplan. Als leerkracht hanteer je best een goed gekozen handboek, en de lesmethoden zijn geheel terecht beperkt tot doceren, tussentijdse thematische oefeningen en socratische gesprekken. Het is een mooi vak waarin je, dankzij de tijdslijn Panorama van de filosofie en de Kwesties van de filosofie, de grote lijnen van de cultuurgeschiedenis vrij goed gestructureerd kan samenbrengen en vaak ook probleemgericht kan opbouwen voor leerlingen van diverse levensbeschouwelijke gezindten.

Zelf verwerk ik zowat het hele handboek van D. Palmer, Filosofie voor beginners (1998), zo’n 400 pagina’s. Per stroming of filosoof ontvangen de leerlingen een hoofdstuk van gemiddeld zo’n tien pagina’s (met soms leuke illustraties) dat ze als huiswerk op voorhand dienen te lezen en samen te vatten (flipping the classroom). Voor de volgende les dienen ze ook een aantal vragen ter verduidelijking op te stellen. Dat stimuleert hun zin voor begrip en detail, en stelt mij in staat na te gaan of ze regelmatig werken. In de les doceer ik meestal met behulp van een powerpointpresentatie, soms vertel ik gewoon. De les verwerkt het gelezen hoofdstuk, gaat dieper op de zaken in, en legt in de mate van het mogelijke ook verbanden tussen reeds geziene filosofen en de algemene cultuurgeschiedenis. Tijdens die les leren de leerlingen notities maken die ik af en toe controleer – op die manier verwerken ze de stof ook nog een keer. De powerpointpresentaties ontvangen de leerlingen niet – plaats je stof nooit op de schoolwebsite wanneer je lesmethode zélf het leren leren wil bevorderen. Doorgaans volgt in het volgende uur een toets van minstens een half uur over zowel de doceerles als (hoofdzakelijk) het hoofdstuk uit het handboek. De toetsen zijn ingedeeld in vragen naar kennis, inzicht en toepassing/integratie – wat me, samen met aandacht voor de vaardigheden van het kritisch denken (zie Hoofdstuk I in dit boek) toelaat om hun tekorten vrij nauwkeurig te bepalen. Het daaropvolgende uur ontvangen de leerlingen hun resultaat, volgt feedback (nieuwspraak voor hulp en uitleg) en om de zoveel weken zoom ik in op een kwestie zoals vrijheid en determinisme, negatieve vrijheid versus positieve vrijheid, of realisme versus idealisme.

Daarnaast bestuderen de leerlingen ook één filosofisch boek, soms individueel, soms in groepjes waarin sterkere leerlingen zwakkere leerlingen met uitleg en voorbeelden ondersteunen (visible learning). Dat vormt tijdens het jaar ofwel het onderwerp van enkele gesprekken in de klas, ofwel de aanleiding tot enkele discussieavonden bij me thuis. Het niveau zet ik in het zesde jaar vaak zeer dicht aan tegen dat van inleidende vakken tot de wijsbegeerte aan de universiteiten. Dat maakt het weliswaar moeilijk, maar als je het met voldoende aandacht voor het concrete leven geeft, dan zijn de meeste leerlingen aan het eind of bij het aanvangen van een hogere studie zeer tevreden over wat ze hebben geleerd. Teneinde de algemene effectiviteit van inhoud en methode op peil te houden, maken de leerlingen aan het begin van de cursus een test over een zelf geschreven tekst over het cynisme, moeilijker en meer omvattend dan een hoofdstuk uit het handboek, die ze aan het eind van de cursus hermaken. Nagenoeg alle leerlingen zijn dan verbaasd over de vooruitgang die ze hebben geboekt.

De kwestie van het geloof weef ik expliciet doorheen de hele cursus. Net als bij de andere kwesties gebeurt dat door de argumenten van de filosofen zo volledig en correct mogelijk weer te geven. Wat hen soms eerst overtuigend klonk, is dat na de passage van een latere filosoof die er anders over dacht vaak niet meer. Dat zet de leerlingen na verloop van tijd ernstig aan het denken. Maar door de universaliteit van het redelijke denken voorop te zetten kweek je ook respect voor iedere persoon, wat ook zijn overtuigingen zijn, en onderlijn je het belang van correct redeneren en de vrijheid van meningsuiting. In mijn klas zitten zowel katholieken, moslims, atheïsten, protestanten, en wat Etienne Vermeersch ooit eens omschreef als ‘iets-isten’. Nog nooit heb ik van leerlingen of ouders een klacht gekregen.

Onder DIENSTEN kan men een lessenreeks filosofie voor volwassenen vinden.

Share